نقش سیاست های ملی در مدیریت پسماندهای بیمارستانی چیست؟

22 اردیبهشت 1395

در این مقاله به بررسی اهمیت وجود سیاست های ملی مدیریت پسماندهای بهداشتی درمانی، الگوهای راهنمای کاربردی در خط مشی های مختلف مدیریت پسماند و دستور العمل های هر کدام پرداخته می شود.

اهمیت سیاست ­های ملی

با اجرای خدمات بهداشتی- درمانی در سطح محلی، امکان ارتقاء در مدیریت درست و ایمن پسماندهای بیمارستانی به وجود می آید. اگرچه برای تأثیر بیشتر در سطح کشور، معمولاً مداخله دولت نیاز است. ابتدایی ترین اقدام دولت، شرح تغییرات مورد نیاز در سیاست ملی مدیریت پسماندهای بهداشتی- درمانی است. این اقدام در ایجاد سیستم مدیریت پسماندهای بهداشتی موفق و پایدار که در آن همه تسهیلات بتوانند در کنار هم کار کنند، مهم به نظر می رسد. یک خط مشی خاص می تواند در یک طرح کلی دیده شود و جزئی از آن باشد که این طرح، تصمیم­گیری حکومت را هدایت کند و منابع و نیروهای دولت را برای ایجاد شرایطی جهت تغییر تسهیلات بهداشتی و درمانی تجهیز کند.

سند سیاست ملی در هر زمینه ای باید نیازها و مشکلات کشور را شناسایی کند، همچنین از قراردادها و پیمان نامه های بین المللی که سلامت عمومی، توسعه پایدار، محیط زیست و مدیریت ایمن پسماند خطرناک را در نظر گرفته اند، آگاهی کامل داشته باشد.

زمانی که یک سند سیاست ملی آماده شد، به طور نمونه تصویب قوانین و مقررات حمایتی که مدیریت پسماندهای بهداشتی- درمانی را کنترل کند، در گذر زمان می بایست ارتقاء یابد. برای تأثیرگذاری بیشتر مقررات، باید انتظارات از نهادهای بهداشتی- درمانی شرح داده شود و روش های عملکردی آنها به صورت کامل توضیح داده شود. ممکن است که مشورت با سازمان های حرفه ای یا مؤسسه های ذی صلاح، بندهایی به قوانین اضافه شود. این بندها دارای خط مشی ها و راهنماهای کاربردی و اصولی از شیوه های حرفه ای مدیریت و پیشنهادهای به اشتراک گذاشته شده از مدیران با تجربه و موفق خواهند بود. سیاست ملی باید با توجه به تفاوت های منطقه­ای و تنوع در ظرفیت محل و شرایط اقتصادی و اجتماعی، سهمیه بندی انجام دهد. به علاوه، اسناد و مدارک بین المللی سودمندی مانند سازمان بهداشت جهانی (WHO)، برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد- دبیرخانه کنوانسیون بازل و چند سازمان غیر دولتی مردم نهاد (NGOs) در دسترس هستند که می­توانند به سیاست گذاری های مربوطه کمک کنند و یا اینکه به عنوان یک مرجع استفاده شوند (2005 WHO,).

الگوهای راهنما

پنج الگو به عنوان الگوهای اساسی در مدیریت کنترل شده پسماند، مؤثر شناخته می شوند. در بسیاری از کشورها این الگوها به منظور توسعه سیاست ها، قوانین و رهنمود ها مورد استفاده قرار می گیرند:

  • الگوی آلوده کننده پرداخت کند (Polluter pays) اشاره می کند که همه تولیدکنندگان پسماند به صورت قانونی و مالی مسئول دفع ایمن و محیط زیستی پسماندهای تولیدی خود هستند. همچنین این الگو تلاش می کند که به بخش هایی که باعث خسارت شده­اند مسئولیت هایی بدهد.

  • الگوی پیشگیرانه (Precautionary) یک الگوی تشویقی است که سلامتی و حفاظت ایمنی را مدیریت می کند. این الگو تعریف شده و پذیرفته شده تحت اظهارنامه ریو درباره محیط زیست و توسعه (Rio Declaration on Environment and Development) است (1972 UNEP,). بر اساس الگوی 15 آن: “هرجا که تهدیداتی جدی و خطرات جبران ناپذیری برای محیط زیست باشد حتی اگر عدم قطعیت علمی وجود داشته باشد، باید اقدامات پیشگیرانه ای به منظور حفظ محیط زیست انجام شود”.
  • الگوی وظیفه مراقبت (Duty of care) تصریح می کند که هر فرد برای مدیریت مواد خطرناک با ضایعات یا تجهیزات مرتبط، مسئول دقت در کار است. زمانی که همه اعضاء درگیر در تولید، ذخیره سازی، انتقال، تصفیه و دفع نهایی پسماندهای خطرناک (از جمله پسماند بهداشتی- درمانی) به صورت مناسبی از این الگو پیروی کنند، بهترین نتیجه حاصل خواهد شد.

  • الگوی نزدیکی (Proximity) توصیه می کند که تصفیه و دفع پسماند خطرناک در نزدیک ترین مکان به محل تولید آن صورت گیرد تا خطرات ناشی از انتقال آن کاهش یابد. همچنین جوامع باید تشویق شوند که پسماندهای تولیدی خود را درون مرزهای خود بازیافت یا دفع کنند مگر اینکه انجام این کار غیر ایمن باشد.
  • الگوی رضایت آگاهانه قبلی (prior informed consent principle) در معاهدات مختلف بین المللی برای محافظت از محیط زیست و سلامت عمومی در برابر پسماند خطرناک طراحی شده است. این الگو باید سهام داران و جوامع را از خطرات و تهدیدات آگاه سازد و رضایت آنها را به دست آورد. در زمینه پسماندهای بهداشتی- درمانی، این الگو می­تواند در انتقال پسماند، یافتن محل دفن و امکانات تصفیه و دفع اعمال شود. هرچند که متقاعد ساختن گروهی از این افراد به دلیل ذی نفع بودن بسیار دشوار می باشد.

سیاست­ های ملی

یک سند سیاست ملی باید یک مبنا برای توسعه قانون باشد و با دستور العمل های تکنیکی توسعه داده شده برای به کار بستن قانون کامل شود. این قوانین باید مقررات در مورد عملیات های مختلف پسماند؛ تفکیک، جمع آوری، ذخیره سازی، جابجایی، دفع و انتقال پسماند و مسئولیت ها و الزامات آموزشی را مشخص نمایند. سیاست­های ملی منابع و تأسیسات موجود در کشور را برای اداره پسماند در نظر بگیرند و بر اساس آن قوانین نوشته شوند.

یک قانون برای مدیریت پسماند بهداشتی می تواند به طور مجزا باشد یا یک بخشی از مقررات جامع باشد، از جمله:

  • یک قانون برای تمام موارد پسماند خطرناک که پسماند بهداشتی- درمانی به طور صریح و جداگانه ذکر شده باشد؛
  • یک قانون برای بهداشت و کنترل عفونت بیمارستان که باید در آن یک بخش به طور مشخص به پسماند بهداشتی- درمانی اختصاص داده شود.

یک قانون ملی باید شامل اجزای زیر باشد:

  • یک تعریف مشخص از پسماند بهداشتی- درمانی خطرناک و دسته بندی های مختلف آن؛
  • یک اشاره مشخص به الزامات قانونی در مورد تولید کننده پسماند بهداشتی برای رسیدگی و دفع ایمن؛
  • مشخصات برای بایگانی و گزارش­دهی؛
  • استقرار ساز و کارهای پروانه یا صدور مجوز برای سیستم های رسیدگی به پسماند؛
  • مشخصات برای سیستم بازرسی و رویه های حسابرسی منظم برای اطمینان حاصل کردن از اعمال قانون و اعمال جریمه در موارد خلاف؛
  • قرار دادن دادگاه های مسئول برای حل اختلاف های ناشی از اعمال قانون.

به کار بستن تدریجی قانون نسبت به معرفی تمامی تمهیدات به طور یکجا ترجیح دارد، به خصوص زمانی که روش های موجود نا مناسب هستند.

دستور العمل ­های فنی

دستور العمل های فنی که برای کمک به پیاده سازی قوانین هستند باید عملی باشند و به طور مستقیم بر مدیران محلی و کارکنان قابل اجرا باشند. باید دارای جزئیات کافی باشند که اطمینان حاصل کنند روش های ایمن و استانداردهای مناسب می توانند به دست آیند. باید یک چارچوب قانونی برای مدیریت پسماند بیمارستانی وضع کنند و نحوه پیشرفت در بهداشت بیمارستان و سلامت شغلی و ایمنی را مشخص کنند. دستور العمل های فنی می تواند توسط سازمان های مختلف، هم دولتی و هم غیر دولتی تهیه شوند و به بازه وسیعی از موضوعات زیر ارتباط داده شوند:

  • مسئولیت های مسئولان سلامت عمومی؛
  • روش های ایمن کاهش پسماند؛
  • جداسازی، اداره کردن، ذخیره سازی و انتقال پسماندهای بهداشتی- درمانی؛
  • روش های تصفیه و دفع برای هر دسته از پسماندهای بهداشتی- درمانی و فاضلاب؛
  • محدودیت برای انتشار آلوده کننده های اتمسفر و اقدامات برای محافظت از منابع آب.